Nếu quy định trong ETS thay đổi đột ngột, doanh nghiệp SME cần phản ứng như thế nào?

Bối cảnh và rủi ro chính sách trong hệ thống ETS

Hệ thống giao dịch phát thải (Emissions Trading System – ETS) là một công cụ kinh tế được nhiều quốc gia áp dụng nhằm kiểm soát lượng phát thải khí nhà kính thông qua việc cấp hạn ngạch phát thải (allowances) và cho phép doanh nghiệp giao dịch phần dư hoặc thiếu trên thị trường.

Tuy nhiên, do ETS là một công cụ phụ thuộc vào chính sách quốc gia và cam kết quốc tế (ví dụ như cập nhật đóng góp quốc gia NDC hoặc các quy định về thuế carbon biên giới như CBAM của EU), hệ thống này có thể chịu sự thay đổi nhanh chóng và không dự đoán trước.

Ví dụ về các thay đổi đột ngột có thể xảy ra:

• Giảm hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí
• Áp dụng phương pháp phân bổ theo đấu giá thay vì miễn phí
• Điều chỉnh quy định về báo cáo MRV
• Thay đổi mức phạt nếu vượt quá hạn ngạch

Những thay đổi như vậy có thể gây gián đoạn tài chính, gián đoạn sản xuất và tổn hại uy tín nếu doanh nghiệp không có sự chuẩn bị trước.

Các giải pháp khuyến nghị cho doanh nghiệp SME

Doanh nghiệp vừa và nhỏ, do nguồn lực hạn chế, cần có chiến lược chủ động và linh hoạt nhằm giảm thiểu tác động từ các thay đổi trong ETS.

a. Thiết lập bộ phận hoặc thuê tư vấn theo dõi chính sách

• Doanh nghiệp cần thiết lập một nhóm nội bộ phụ trách theo dõi và phân tích chính sách liên quan đến thị trường carbon, đặc biệt là các văn bản pháp lý từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Tài chính và các cam kết quốc tế của Việt Nam.
• Trong trường hợp không đủ nguồn lực nội bộ, có thể thuê đơn vị tư vấn chuyên trách giúp cập nhật định kỳ các thay đổi về ETS, CBAM, và cơ chế liên kết thị trường carbon.

Việc cập nhật kịp thời giúp doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh kế hoạch sản xuất, đầu tư và tín chỉ carbon dự phòng.

b. Kịch bản hóa các tình huống (Scenario Planning)

• Doanh nghiệp nên xây dựng các kịch bản phát triển khác nhau tùy thuộc vào mức độ thay đổi của chính sách ETS, ví dụ như:
  • Kịch bản 1: Giữ nguyên hạn ngạch miễn phí
  • Kịch bản 2: Giảm 20% hạn ngạch
  • Kịch bản 3: Phải mua toàn bộ hạn ngạch qua đấu giá
• Từng kịch bản cần gắn với kế hoạch tài chính, dòng tiền, nhu cầu tín chỉ và đầu tư công nghệ thấp carbon tương ứng.
• Kỹ thuật lập kịch bản sẽ giúp doanh nghiệp không bị động khi chính sách thay đổi, đồng thời tạo tiền đề để xây dựng năng lực quản trị rủi ro khí hậu trong trung hạn.

c. Xây dựng chiến lược linh hoạt, kết hợp thị trường ETS và thị trường tự nguyện (VCM)

• Doanh nghiệp không nên phụ thuộc hoàn toàn vào lượng hạn ngạch phát thải được cấp trong ETS mà cần xây dựng chiến lược kết hợp với tín chỉ từ thị trường carbon tự nguyện (VCM).
• Tín chỉ từ VCM như VCS (Verra) hoặc Gold Standard có thể được:
  • Dự trữ như tài sản carbon để sử dụng khi hạn ngạch ETS bị cắt giảm
  • Sử dụng như công cụ đối phó với CBAM nếu hàng xuất khẩu sang EU
  • Bán ra để tạo nguồn thu bù đắp chi phí phát thải

Chiến lược kết hợp này giúp doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn cung carbon và tối ưu hóa chi phí tuân thủ.

Ví dụ minh họa

Một doanh nghiệp sản xuất gốm sứ tại Bình Dương đang hoạt động với lượng phát thải khoảng 15.000 tCO₂ mỗi năm. Trong giai đoạn 2025–2026, doanh nghiệp được cấp miễn phí 13.000 tCO₂ theo ETS Việt Nam.

Đến năm 2027, nếu chính phủ điều chỉnh chính sách giảm hạn ngạch xuống còn 9.000 tCO₂, doanh nghiệp sẽ thiếu 6.000 tCO₂ so với mức phát thải thực tế.

Nếu không chuẩn bị trước:

• Doanh nghiệp buộc phải mua hạn ngạch trên sàn giao dịch với giá cao
• Dẫn tới đội chi phí sản xuất và mất lợi thế cạnh tranh

Nếu có chuẩn bị:

• Doanh nghiệp đã chủ động mua 6.000 tín chỉ VCS với giá thấp hơn trong năm trước và sử dụng để bù đắp phần thiếu
• Đồng thời, đã cài đặt hệ thống lò đốt tiết kiệm nhiên liệu, giảm phát thải xuống còn 12.000 tCO₂/năm

Tài liệu tham khảo:

• World Bank. (2022). State and Trends of Carbon Pricing 2022. Washington, D.C.: World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/a1abead2-de91-5992-bb7a-73d8aaaf767f
• Bộ Tài nguyên và Môi trường. (2022, 7 tháng 1). Thông tư 01/2022/TT-BTNMT hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường về ứng phó với biến đổi khí hậu. Thư Viện Pháp Luật. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Thong-tu-01-2022-TT-BTNMT-huong-dan-Luat-Bao-ve-moi-truong-500962.aspx
• ICAP. (2025). Emissions Trading Worldwide: Status Report. International Carbon Action Partnership. https://icapcarbonaction.com/en/publications/emissions-trading-worldwide-2023-icap-status-report