Cơ chế nào đảm bảo tính minh bạch khi đăng ký và giao dịch tín chỉ carbon?

Tầm quan trọng của tính minh bạch trong thị trường carbon

Tính minh bạch là yếu tố cốt lõi để bảo đảm sự tin cậy, hiệu quả và khả năng vận hành công bằng của thị trường tín chỉ carbon. Một thị trường carbon minh bạch giúp:

• Ngăn chặn gian lận, thao túng tín chỉ hoặc phát hành tín chỉ không hợp lệ
• Bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia (doanh nghiệp, cơ quan quản lý, nhà đầu tư)
• Đảm bảo rằng lượng phát thải được cắt giảm thực sự, có thể kiểm chứng và không bị tính trùng

Trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng và phát triển thị trường carbon theo lộ trình từ nay đến năm 2030, nhiều cơ chế đã và đang được triển khai để tăng cường tính minh bạch trong toàn bộ chu trình – từ đăng ký dự án đến giao dịch tín chỉ.

Các cơ chế đảm bảo minh bạch theo quy định hiện hành tại Việt Nam

Theo Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon, ba nhóm giải pháp chính đã được xác lập nhằm đảm bảo tính minh bạch bao gồm:

a. Thành lập sàn giao dịch tín chỉ carbon do nhà nước quản lý

• Chính phủ giao Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức sàn giao dịch tín chỉ carbon, dự kiến vận hành chính thức sau năm 2027.
• Sàn giao dịch này sẽ hoạt động như một nền tảng trung gian, nơi các doanh nghiệp có thể:
  • Niêm yết tín chỉ carbon đủ điều kiện
  • Thực hiện giao dịch một cách minh bạch theo giá thị trường
  • Được giám sát bởi cơ quan quản lý nhằm bảo vệ người tham gia và ngăn gian lận

Khác với hình thức giao dịch tự nguyện theo thỏa thuận (OTC), sàn giao dịch quốc gia giúp thiết lập giá tín chỉ công khai, công bằng và dễ tiếp cận hơn với doanh nghiệp nhỏ.

b. Xây dựng và vận hành hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về thị trường carbon

• Một hệ thống dữ liệu tích hợp toàn quốc đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng để:
  • Theo dõi, quản lý và lưu trữ toàn bộ thông tin về dự án carbon: từ đăng ký, kết quả MRV, số lượng tín chỉ phát sinh, chuyển nhượng và hủy tín chỉ
  • Kết nối với các bên liên quan: đơn vị thẩm định (DOEs), tổ chức xác minh, đơn vị cấp tín chỉ và cơ quan kiểm toán
• Hệ thống này sẽ cho phép công bố công khai những thông tin thiết yếu của dự án để đảm bảo sự giám sát xã hội và thị trường.

Cơ sở dữ liệu quốc gia này tương đương với các hệ thống được vận hành tại các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, và các nước trong EU ETS.

c. Quy trình thẩm định và công bố minh bạch hồ sơ dự án (PDD)

• Tất cả các dự án tham gia thị trường carbon tại Việt Nam đều phải lập Hồ sơ thiết kế dự án (PDD – Project Design Document).
• PDD bắt buộc phải bao gồm:
  • Phân tích tính bổ sung (additionality)
  • Dự báo phát thải cơ sở (baseline)
  • Kế hoạch giám sát (monitoring plan)
  • Phân tích rủi ro và biện pháp kiểm soát
• Sau khi thẩm định và xác minh bởi bên thứ ba (DOE), PDD sẽ được công khai một phần trên hệ thống quản lý quốc gia, giúp bên mua và công chúng giám sát chất lượng tín chỉ.

Ví dụ minh họa

Một doanh nghiệp trong ngành chế biến gỗ tại Tây Nguyên thực hiện dự án năng lượng sinh khối nhằm tận dụng phụ phẩm nông nghiệp thay vì đốt rác thải. Dự án này đăng ký phát sinh tín chỉ carbon trong khuôn khổ thị trường tự nguyện, nhưng cũng dự kiến được đưa lên sàn giao dịch quốc gia sau năm 2028.

Quy trình minh bạch được áp dụng như sau:

• PDD của dự án được xây dựng theo hướng dẫn của Bộ TN&MT và có sự tham gia xác minh của một tổ chức quốc tế (ví dụ: TUV Nord)
• Dự án được cấp mã định danh và toàn bộ thông tin được lưu trữ trên hệ thống dữ liệu quốc gia
• Khi doanh nghiệp đăng ký bán 20.000 tín chỉ, thông tin về khối lượng, giá bán, bên mua được hiển thị trên sàn giao dịch tại HNX
• Cơ quan quản lý môi trường có thể kiểm tra lịch sử giao dịch, còn bên mua có thể truy xuất dữ liệu tín chỉ bằng mã QR hoặc số tham chiếu

Như vậy, hệ thống này tăng cường tính tin cậy của tín chỉ, giúp doanh nghiệp dễ dàng thu hút các đối tác quốc tế có yêu cầu khắt khe về tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc.

Khuyến nghị cho doanh nghiệp SME

Để chuẩn bị sẵn sàng cho việc tham gia thị trường carbon minh bạch, doanh nghiệp vừa và nhỏ cần:

• Làm quen với các quy trình xây dựng PDD, thực hiện MRV và lưu trữ hồ sơ đúng chuẩn
• Tham gia đào tạo hoặc hợp tác với đơn vị tư vấn để hiểu quy định về hệ thống dữ liệu quốc gia
• Chủ động tìm hiểu cơ chế vận hành của sàn giao dịch HNX trong giai đoạn chuẩn bị (2025–2027)
• Ưu tiên lựa chọn đối tác xác minh và công nghệ giúp nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc của tín chỉ (ví dụ: blockchain, công cụ kiểm toán số)

Tài liệu tham khảo

• Chính phủ. (2022, 7 tháng 1). Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Thư Viện Pháp Luật. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-dinh-06-2022-ND-CP-giam-nhe-phat-thai-khi-nha-kinh-va-bao-ve-tang-o-don-500104.aspx
• World Bank. (2022). State and Trends of Carbon Pricing 2022. In Washington, DC: World Bank eBooks. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1895-0
• Verra. (2025, April 3). VCS Version 4 Archive Rules and Requirements - Verra. https://verra.org/programs/verified-carbon-standard/vcs-version-4-archive-rules-and-requirements/